Dit is de present bias
Present bias betekent dat mensen geneigd zijn om voordelen op korte termijn zwaarder te laten wegen dan baten in de verre toekomst. Simpel gezegd zijn we geneigd om eerder te kiezen om vandaag € 10 te krijgen, dan over een maand € 15. We kiezen liever voor iets wat nú prettiger of belangrijker voelt, zoals een vakantie of een nieuwe telefoon, dan voor iets waar je bijvoorbeeld pas over dertig jaar plezier of profijt van hebt. Zoals je pensioen.
Present bias als obstakel voor pensioenbewustzijn
Present bias belemmert pensioenbewust gedrag, omdat mensen geneigd zijn de toekomst te onderschatten en het heden te overwaarderen. Ergens is dat wel begrijpelijk: de toekomst voelt abstract en ongrijpbaar, terwijl het hier en nu tastbaar is. Hoe verder weg een gebeurtenis plaatsvindt, hoe minder we ermee bezig (willen) zijn. En aangezien pensioen voor veel mensen nog ver weg is, is duidelijk wat het probleem van de present bias is voor het pensioenbewustzijn. De present bias zorgt ervoor dat mensen liever nu geld uitgeven dan sparen voor later, het pensioen als ver-van-hun-bed zien en het actie ondernemen hieromtrent uitstellen.
De cijfers spreken voor zich
Onderzoek toont dit ook aan. Uit de Pensioenmonitor van september 2025 (Min. SZW) blijkt dat slechts een derde van de beroepsbevolking alle brieven en e-mails opent (en leest) die zij ontvangen van hun pensioenfonds. En dat terwijl een derde van de beroepsbevolking verwacht dat zij na pensionering niet voldoende inkomen hebben om hun huidige leefstijl voort te zetten. De publieksmonitor laat ook zien dat ongeveer de helft van de Nederlanders onder de 55 jaar weinig tot niets weet van de veranderingen in de nieuwe Pensioenwet die een jaar geleden is ingegaan. Een kleine driekwart van alle ondervraagden verwacht in de toekomst niet anders met het pensioen om te gaan dan zij nu doen. Met als gevolg dat mensen mogelijk minder te besteden hebben als zij gepensioneerd zijn dan ze zouden willen.
De toekomst naar het hier en nu halen
Dus: hoe overbrug je die present bias? Als mensen niet bezig willen zijn met de verre toekomst, dan is het de kunst voor pensioenfondsen om die toekomst naar het nu te halen. Bijvoorbeeld door de toekomst concreet te maken. Geef aan wat een deelnemer straks per maand te besteden heeft in plaats van alleen een totaalbedrag aan pensioen. Dat maandbedrag is eenvoudig te vergelijken met het inkomen dat iemand vandaag de dag heeft. Dat spreekt direct tot de verbeelding. Wat ook effectief is tegen de present bias, is het sturen van goed getimede reminders, bijvoorbeeld bij een loonsverhoging of verhuizing. Door mensen op het juiste moment te activeren, kun je als pensioenfonds een moment benutten in het hier en nu waarop mensen wél openstaan voor het maken van financiële keuzes.
De toekomst persoonlijk en voelbaar maken
Het concreet maken van de toekomst kan ook op een voelbare en persoonlijke manier. Denk hierbij aan de inzet van zogeheten AI Face Aging apps. Hiermee zien deelnemers foto’s van zichzelf op latere leeftijd. Het interessante is dat dit bij mensen sympathie opwekt voor hun oudere zelf. Op deze manier overbrug je niet alleen de tijd (je ziet hoe je er in de toekomst uitziet), maar je kunt je er ook mee identificeren. Door mensen te laten ‘zien’ hoe hun oudere zelf eruitziet of voelt, verzwak je de psychologische afstand én versterk je de motivatie om in actie te komen voor het moment dat zij er zo uitzien. Dat zou zomaar het zetje kunnen zijn om je wél bezig te gaan houden met je pensioen.
Present bias uit de weg gaan
Een andere optie is om de present bias te ‘omzeilen’. Deze toepassing zien we ook in andere sectoren. Zo werkt HelloFresh met abonnementen met automatische levering én flexibiliteit. Klanten ontvangen automatisch maaltijdboxen, met de mogelijkheid om pauzes in te lassen of te wijzigen. Heb je je eenmaal ingeschreven, dan hoef je er vervolgens niet meer aan te denken, want je krijgt de maaltijdboxen vanzelf geleverd. Zo verkleint HelloFresh de kans dat klanten het doen van bestellingen uitstellen of vergeten. Het gemak dat klanten ervaren zorgt ervoor dat zij gebruik blijven maken van de maaltijdboxen en niet terugvallen in andere, oude gewoontes rond het bereiden van maaltijden. Bij het opbouwen van extra pensioen kan het ook zo werken. Bijvoorbeeld door deelnemers automatisch iets extra te laten sparen voor een aanvullend pensioen, waardoor je voorkomt dat deelnemers nu vaak keuzes moeten maken. Of bijvoorbeeld door slimme defaults te kiezen voor risicoprofielen die variëren per doelgroep. Vanzelfsprekend moet je hier wel kijken voor welke doelgroepen welke opties het meest geschikt zijn.
Het kan!
Present bias maakt dat we liever vandaag iets leuks doen dan morgen iets verstandigs. Maar hier is echt iets aan te doen. Met slimme communicatie(momenten), toegepaste psychologie en technologie kunnen pensioenfondsen deze menselijke neiging op verschillende manieren doorbreken. En leen daarbij vooral van wat werkt in andere sectoren, maak het leuker èn makkelijker!
